Strona główna
O Nas
Referencje
Aktualności
Tłoczenia i złocenia
Sztancowanie, wycinanie
Cenniki
Kontakt
Pomoc techniczna
Mini słownik terminów drukarskich
A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | R | S | T | U | W | Z
Abrewiacja
skrócenie wyrazu lub grupy wyrazów w piśmie, np. itd., cdn., itp.
Abrewiatura
system skrótów stosowanych w piśmie albo w nutach, celem zaoszczędzenia miejsca.
Adjustacja
przygotowanie materiału redakcyjnego do druku.
redakcyjna opracowanie merytoryczne i stylistyczne treści.
techniczna oznaczenia, uwagi i wskazówki techniczne dotyczące sposobu składania, łamania i drukowania.
Afisz
ogłoszenie, zawiadomienie itp., zazwyczaj w większym formacie; odznacza się układem literniczym, drukowany jednostronnie.
Akapit
wcięcie na początku nowego ustępu w tekście;
partia wierszy rozpoczynająca się wierszem akapitowym a zakończona wierszem końcowym.
Akcent
patrz znaki akcentowe.
Akcydens
druk okolicznościowy, np. afisz, zaproszenie, etykieta, formularz, itp.
Album odbitek kliszowych
zbiór kartek z naklejonymi odbitkami klisz, służący do ich identyfikacji, ustalenia kolejności oraz określenia podstawy.
Anons
ogłoszenie, reklama.
Antykwa
krój pisma wzorowany na starorzymskich napisach o pionowo zestawionych, zaokrąglonych i zróżnicowanych pod względem grubości liniach rysunku.
mediewalowa zwana również renesansową ? nazwa grupy pism dwuelementowych o niewielkiej różnicy między cienkimi i grubymi kreskami liter.
Apla
powierzchnia zadrukowana przez pełne pokrycie farbą (bez półtonów);
blacha cynkowa o gładkiej powierzchni, służąca jako forma w technice druku wypukłego.
Apostrof
znak graficzny w kształcie górnego przecinka, oznaczający zanikłą samogłoskę (np. l'ange, zamiast le ange) lub oddzielający końcówkę w wyrazach obcych (np. Verne'a, savoir vivre'u).
Arkusz autorski
jednostka miary pracy autorskiej, zawierająca 40 000 znaków lub 3 000 cm ilustracji, lub 700 wierszy poezji. Praca autorska w formie maszynopisu powinna być wykonana na papierze formatu A4, jednostronnie i zawierać 30 wierszy na stronie. W każdym wierszu powinno znajdować się 60 znaków, w tym spacje. 22 strony takiego maszynopisu tworzą arkusz autorski. Arkusz autorski zawiera 40 000 znaków ? liter, cyfr, znaków interpunkcyjnych i spacji. Do arkusza autorskiego nie zalicza się tytułów i żywej paginy. W przypadku treści graficznej przyjmuje się, że jednemu arkuszowi odpowiada 3000 cm2.
Arkusz drukarski
jednostka wielkości produkcji drukarskiej, obejmująca liczbę kolumn mieszczących się na arkuszu papieru AB2 zadrukowanym dwustronnie, lub liczbę kolumn mieszczących się na jednostronnie zadrukowanym arkuszu papieru formatu AB1.
Arkusz wydawniczy
Jednostka miary obliczania objętości materiału w publikacji. Dotyczy całego materiału ? zarówno dostarczonego przez autora jak i przez wydawcę. Arkusz wydawniczy zawiera 40 000 znaków lub 3000 cm2 grafik lub 700 wierszy poezji.
Asymetryczny układ
patrz układ graficzny.
Autoryzacja
zatwierdzenie przez prelegenta lub mówcę tekstu napisanego z ustnie wygłoszonych wypowiedzi;
zatwierdzenie przez autora tekstu adaptacji lub pracy, która uległa większej przeróbce redakcyjnej;
zatwierdzenie przez autora tekstu przekładu na język obcy.
Bękart
(określenie gwarowe) niepełny wiersz końcowy ustępu umieszczony na początku kolumny lub łamu w kolumnie wielołamowej.
Bibliografia
wykaz książek lub czasopism obejmujących całość piśmiennictwa (ogólna) lub poszczególne działy wiedzy (specjalna) z podaniem podstawowych danych wydawniczych.
Bibliologia
nauka o książce.
Bigowanie
czynność introligatorska polegająca na wyciśnięciu rowka w miejscach zagięcia papieru, kartonu lub tektury; karton okładkowy biguje się przed użyciem do oprawy.
Blokowy układ
kompozycja typograficzna, w której pewne partie treści (szczególnie w akcydensach) tworzą kształty prostokątów.
Blokowanie
wstawianie w skład ręczny odwróconych czcionek dla założenia miejsca na brakujące lub nieczytelne litery. Przy łamaniu ? rezerwowanie miejsca dla wstawienia klisz lub tabel.
Błąd zecerski
zniekształcenie wyrazu lub treści wskutek przestawienia czy opuszczenia liter, przestawienia wierszy lub ustępów. Usterki wynikłe z nieprzestrzegania zasad technologicznych i wskazówek adiustacji.
Boczek
boczna lub wewnętrzna wydzielona część tabeli objaśniająca treść rubryk poziomych.
Borgis (burgos)
stopień pisma wielkości 9 punktów.
Broszura
w terminologii bibliotekarskiej książka o objętości do 64 stronic, zeszytych wraz z okładką przez grzbiet;
w drukarstwie, książka w okładce miękkiej (kartonowej).
Brewier
stopień pisma wielkości 11 punktów.
Brylant
stopień pisma wielkości 3 punktów.
Cal
znak graficzny w kształcie dwóch skośnych górnych kresek o ściętym poziomo dolnym zakończeniu.
Chemigrafia
metoda otrzymywania klisz do techniki druku wypukłego z rysunków lub fotografii sposobem fotochemicznym i mechanicznym;
zakład, w którym wykonuje się klisze.
Chorągiewkowy układ
kompozycja typograficzna, która charakteryzuje się jednym bokiem tworzącym linię pionową a drugim o linii nieregularnej.
Chromolitografia
litografia wielobarwna.
Copyright (by...)
formuła.
Cycero
jednostka miary typograficznej równa 12 punktom;
stopień pisma wielkości 12 punktów.
Cyrylica
alfabet starosłowiański (druga odmiana), wywodzący się z greki. Powstał na przełomie IX-X wieku. Od imienia apostoła Słowian Cyryla-Konstantego nazwano go cyrylicą, choć nie był jego autorem.
Cytat
przytoczony dosłownie wyjątek z obcego tekstu lub wypowiedzi ustnej, zwykle ujęty w cudzysłów.
Czasopismo
druk ukazujący się periodycznie w określonych terminach, pod tym samym tytułem, zaopatrzony w numerację ciągłą. W zależności od częstotliwości ukazywania się, czasopismo może być dziennikiem, tygodnikiem, dwutygodnikiem, miesięcznikiem lub rocznikiem.
Czcionka
podstawowy materiał zecerski w składzie ręcznym; prostopadłościan wykonany ze stopu drukarskiego, drewna lub tworzyw sztucznych.
Czcionki afiszowe
czcionki większych stopni, używane do składu afiszów;
podcięte czcionki z wystającymi częściami ponad słupek (np. akcent nad literą Ś wersalik);
przewieszone w kursywie lub w piśmie kaligraficznym wystające w prawo lub lewo części oczka (poza słupek).
Dedykacja
notatka autora poświęcająca komuś swoje dzieło.
Defekty
zdekompletowane lub uszkodzone czcionki.
Diament
albo diament ? stopień pisma równający się 4 punktom typograficznym.
Diakrytyczne znaki
patrz znaki akcentowe.
Diapozytyw
pozytyw fotograficzny wykonany na materiale przezroczystym.
Ditto
znak powtórzenia w postaci dwóch przecinków dolnych, wyjustowanych na środku wyrazu, do którego się odnosi.
Dodatek (suplement)
uzupełnienie do jakiegoś dzieła (np. encyklopedii) lub czasopisma, omawiające obszerniej wybrane zagadnienia.
Dorobić wiersz
w przypadku wystąpienia przy łamaniu niepełnego wiersza końcowego (tzw. bękarta) na początku kolumny, dopisanie tekstu lub powiększenie odstępów między wyrazami w wierszach poprzedzających wiersz końcowy pełny w innym ustępie dla uzyskania wiersza dodatkowego.
Druk
proces sporządzania odbitek z formy drukowej przy użyciu farb graficznych. Rozróżnia się trzy podstawowe techniki: druk wypukły, płaski i wklęsły;
odbitka wykonana z formy drukowej;
w języku prawnym ? utwór graficzny odbity sposobem mechanicznym lub środkami chemicznymi, przeznaczony do rozpowszechniania.
Drukarnia
zakład produkcyjny przemysłu poligraficznego, wykonujący prace wchodzące w zakres drukarstwa;
akcydensowa drukarnia wykonująca wszelkie roboty okolicznościowe zwane akcydensami;
dziełowa zakład (lub wydział), którego zakres produkcji obejmuje książki i broszury;
gazetowa zakład (lub wydział) wykonujący czasopisma i gazety, drukowane najczęściej na maszynach rolowych (rotacyjnych).
Drzeworyt
drewniany klocek (bukszpan, grusza), na którego powierzchni wyryto rysunek. Części wypukłe pokryte farbą przenoszą rysunek na papier;
odbitka wykonana z gotowego do druku klocka.
Dwuśrednian
stopień pisma odpowiadający 28 punktom typograficznym.
Dywiz
krótka kreska pozioma używana przy przenoszeniu wyrazów i łączeniu wyrazów kilkuczłonowych (inaczej przenośnik lub łącznik);
łącznik;
znak przeniesienia części wyrazu z jednego wiersza do drugiego.
Dzieło
dokument zawierający tekst słowny, ilustracje, zestawienia, utrwalony na papierze;
wydawnictwo jedno- lub wielotomowe o różnorodnej tematyce i znacznej objętości.
Dziennik
patrz czasopismo.
Edytorstwo
publikowanie dzieł drukiem; obejmuje rozwijanie inicjatywy wydawniczej, przygotowanie redakcyjne tekstów do składu, tworzenie lub udział w tworzeniu najwłaściwszej dla dzieła zewnętrznej formy wydawniczej.
Egzemplarz roboczy
maszynopis wydawniczy przeznaczony do składania.
Ekslibris
(z łac. Ex libris ? z księgozbioru), kompozycja graficzna z inicjałami lub nazwiskiem właściciela księgozbioru, o niewielkich rozmiarach, naklejany zwykle na wewnętrznej stronie okładki.
Ekspozycja
czas, w którym przy procesach fotomechanicznych światło odbite od oryginału pada na materiał światłoczuły.
Epilog
końcowe powiadomienie o zdarzeniach, które miały miejsce później niż akcja przedstawiona w głównej części utworu;
zakończenie.
Errata
błędy, omyłki w druku lub piśmie;
załączony do książek wykaz błędów zauważonych po zakończeniu druku i ich sprostowanie.
Etykieta
nalepka na towarze lub jego opakowaniu, rodzaj znaku towarowego z oznaczeniem nazwy, wytwórni i ceny.
Faksymile
odtworzony dokładnie dokument lub podpis;
klisza lub pieczątka odtwarzająca własnoręczny podpis.
Falcowanie
złamywanie (składanie) arkusza papieru po zadrukowaniu, celem otrzymania żądanego formatu z kolejną numeracją stronic.
Firet
rodzaj drobnego justunku, którego stopień jest równy szerokości.
Fleksodruk
albo druk fleksograficzny, druk anilinowy ? odmiana druku wypukłego, którego cechą charakterystyczną jest elastyczna forma drukowa i stosowanie rzadkich farb rozpuszczalnych w spirytusie.
Folia
bardzo cienkie arkusze wykonane z metali szlachetnych (lub nieszlachetnych), przeznaczone do wytłaczania tekstów lub ozdób na okładkach sztywnych;
specjalny papier pokryty substancją wiążącą i posypany proszkiem metalowym, przeznaczony do wytłaczania;
cienka blaszka metalowa, na której można drukować techniką fleksograficzną (może być połączona z podłożem papierowym).
Folder
patrz składanka
Foliał
książka drukowana lub rękopiśmienna w formacie folio. Potocznie książka dużego formatu.
Fonetyczne znaki
czcionki znaków specjalnych, służących do oznaczania wymowy w językach obcych.
Font
Potocznie zapis kroju pisma w postaci cyfrowej. Kompletny zestaw wszystkich liter alfabetu, cyfr, znaków interpunkcyjnych i znaków specjalnych zawartych w danym kroju pisma.
Forma drukowa
prosta lub okrągła, metalowa lub z innego tworzywa powierzchnia z wypukłym, wklęsłym lub płaskim rysunkiem, przeznaczonym do drukowania;
do druku wypukłego kolumna lub zestaw kolumn przeznaczonych do drukowania;
do rozbiórki kolumna po wydrukowaniu przeznaczona do segregacji materiału zecerskiego do kaszt.
Format
wielkość, wymiary papieru, książki, kolumny składu;
albumowy format, w którym szerokość wyrobu jest większa od długości;
druku wymiary szerokości i długości w jednostkach miary metrycznej arkusza papieru przeznaczonego do druku;
składu wymiary składu zecerskiego podane w jednostkach miary typograficznej;
znormalizowany format papieru lub tektury ustalony normą.
Format książki
pojęcie określające długość i szerokość książki, powstałe wraz z pojawieniem się jej w formie kodeksu. Format bibliograficzny wprowadzony został z chwilą wynalezienia i zastosowania papieru do pisania ksiąg; zależy od tego, ile razy arkusz papieru (odpowiadający rozmiarami rozpiętości ramion papiernika) został złożony. I tak 1° (plano) ? arkusz nie został złożony i ma 2 stronice, czyli 1 kartkę; 2° (folio) ? arkusz złożony 1 raz i ma 4 stronice, czyli 2 karty; 4° (quarto) ? złożony 2 razy i ma 8 stronic czyli 4 karty; 8° (octavo) ? złożony 3 razy i ma 16 stronic, czyli 8 kart. Normalizacja formatów papieru spowodowała że format bibliograficzny zastąpiono formatem bibliotecznym, o którym decyduje długość grzbietu książki: 16° do 20 cm, 8° od 20 do 25 cm, 4° od 25 do 35 cm, 2° powyżej 35 cm.
Formularz
druk do wypełniania, blankiet służący do pracy w biurach i urzędach.
Fotooffset
metoda sporządzania form drukowych do offsetu za pomocą fotografii reprodukcyjnej.
Fotoskład
patrz skład fotograficzny.
Fototypia
dawna nazwa światłodruku.
Frakcje
czcionki cyfr, liter lub znaków o odpowiednio zmniejszonym oczku, odlane na dolnej lub górnej linii pisma podstawowego, używane do składania wzorów matematycznych odnośników, wskaźników itp.
Fraktura
jedna z odmian pisma gotyckiego.
Frontispis
ilustracja całostronicowa (najczęściej jako wklejka) umieszczona obok karty tytułowej;
w starych drukach ? karta tytułowa wykonana techniką miedziorytniczą.
Garmond lub garmont
stopień pisma odpowiadający 10 punktom typograficznym.
Garnitur pisma
komplet pisma jednego kroju, obejmujący pismo proste (zwykłe), pochyłe (kursywę), pół grube (grube) wszystkich stopni.
Gazeta
pismo codzienne lub czasopismo ukazujące się częściej niż raz w tygodniu.
Gilosz
rysunek złożony z różnych kombinacji linii, jako tło przy druku papierów wartościowych i banknotów, wykonywany sposobem mechanicznym w celu utrudnienia ich fałszowania.
Gęstość optyczna
stopień zaczernienia (krycia) materiału fotograficznego.
Gilotyna
krajarka jednonożowa, maszyna introligatorska służąca do cięcia papieru, obcinania druków i książek w procesie oprawy.
Głagolica
pierwsza odmiana alfabetu słowiańskiego, wywodząca się z greki, powstała w IX wieku.
Główka
czcionki górna część czcionki posiadająca oczko;
tabeli górna, wydzielona część tabeli, zawierająca objaśnienia dotyczące poszczególnych kolumn.
Gotyk
odmiana pisma łacińskiego, właściwa epoce stylu gotyckiego, odznaczająca się charakterystycznymi dla niego elementami ornamentacji.
Grafika
techniki artystyczne polegające na powielaniu rysunku wykonanego w metalu, drewnie lub na kamieniu litograficznym (np. miedzioryt, drzeworyt, litografia);
użytkowa artystyczne projekty wyrobów poligraficznych, jak oprawa książki, okładka, obwoluta, plakat, opakowanie itp.
Gramatura
ciężar jednego metra kwadratowego wytworu papierniczego (bibułki, papieru, kartonu, tektury) wyrażony w gramach.
Grażdanka
alfabet rosyjski wzorowany na cyrylicy, obecnie stosowany w ZSRR i innych krajach.
Grotesk
krój pisma o jednakowej grubości kreski rysunku, bez zakończeń szeryfowych.
Gryf
herb drukarzy, fantastyczny twór o ciele uskrzydlonego lwa i głowie orła, trzymającego dwa tampony do nadawania farby.
Hasło
krótki tekst wyróżniony graficznie w treści czasopisma;
w słowniku lub encyklopedii ? tytuł informacji (wyraz), która jest przedmiotem wyjaśnienia.
Heliograwiura
rodzaj druku wklęsłego, zbliżony do rotograwiury. Kopię, pigmentową przenosi się na płytę miedzianą. Rolę rastra rotograwiurowego spełnia proszek asfaltowy.
Iluminacja
barwna ilustracja, inicjał, winieta lub ornament w średniowiecznych rękopisach i inkunabułach.
Ilustracja
reprodukcja rysunku, obrazu lub fotografii.
Imprimatur
formułka stosowana po dokonaniu ostatniej korekty, wyrażająca zgodę na druk;
zezwolenie cenzury kościelnej na publikację książki o treści religijnej uwidocznione w postaci wydrukowanego akceptu.
In contynuo
składać w ciągu, bez akapitu.
Indeks
podjustowana litera we wzorze matematycznym lub chem.;
skorowidz.
Inicjał
początkowa większa, często ozdobna, litera tekstu rozpoczynającego część książki lub artykuł w czasopiśmie.
Inkunabuły
najstarsze księgi, które powstały w okresie od wynalezienia druku do r. 1500.
Inserat
ogłoszenie w czasopiśmie.
Interlinie
materiał justunkowy (ślepy) używany do powiększania odstępów między wierszami składu, grubości od 1 do 4 punktów, długości od 1/2 do 7 kwadratów.
Introligatornia
dział zakładu poligraficznego lub samodzielne przedsiębiorstwo zajmujące się oprawą książek i wykończenia druków.
Italika
patrz kursywa.
Jednostka monotypowa podstawowa
wielkość stała systemu setowego; set równa się 1/12 cala angielskiego (0,013894 cala), jednostka podstawowa stała ? 1/18 seta, równa 0,0007716 cala.
Jednostka monotypowa
wielkość zmienna systemu setowego, służąca do określania szerokości liter i justunku monotypowego; równa się 1/18 ema (firetu monotypowego).
Justowanie
wyrównywanie odległości między literami i wyrazami w tekście. Tekst może być wyrównany do lewego lub prawego marginesu lub obydwu marginesów łącznie.
składu linotypowego wprowadzenie zmian w odstępach między wyrazami lub zapełnienie justunkiem miejsc niedrukujących, umożliwiające maszynie odlanie wiersza.
składu ręcznego wypełnianie odpowiednim justunkiem odstępów między wyrazami lub wolnych miejsc poza tekstem, w celu otrzymania wiersza o określonej szerokości.
Kalendarium
zasadnicza część kalendarza zawierająca podział roku na miesiące, tygodnie i dni, z oznaczeniem świąt, imion, rocznic itp.
Kapitaliki
czcionki o rysunku liter dużych (wersalików) lecz o wielkości i grubości oczka liter małych (bez wydłużeń górnych i dolnych).
Kapitałka
ozdobny pasek bawełniany lub jedwabny, umieszczony u góry i u dołu grzbietu wkładu książkowego, dla wzmocnienia oprawy.
Karta tytułowa
pierwsza, a w przypadku stosowania przedtytułu ? trzecia stronica dzieła, zawierająca tytuł główny, nazwisko autora, instytucję wydawniczą, miejsce i rok wydania. Kerning
proces regulacji świateł międzyliterowych. Manipulacja tekstem polegająca na zmniejszeniu (częściej) lub zwiększeniu odstępu między literami lub liniami tekstu. Polega na odmiennym od standardowego kształtowaniu odstępów między niektórymi parami znaków, np. między ?A? i ?W?, w celu uzyskania tekstu składającego się z optycznie równoodległych liter. Jest tym ważniejszy im większy jest stopień pisma.
Kolofon
informacje wydawnicze dotyczące opracowania redakcyjnego i technicznego książki;
w starych drukach ? notatka umieszczona na końcu dzieła, zawierająca tytuł dzieła, nazwisko autora, miejsce i rok wydania oraz nazwisko drukarza.
Kolonel
stopień pisma równy 7 punktom typograficznym.
Kolumna
złamany skład zecerski o określonej szerokości i długości, z ewentualnymi kliszami i tabelami, jedno- lub wielołamowy, opatrzony paginą lub bez paginy.
pełna kolumna o formacie zasadniczym całkowicie wypełniona składem, kliszami itp..;
na rozwarciu dwie kolejne kolumny (parzysta i nieparzysta) występujące w książce obok siebie;
niepełna kolumna niecałkowicie wypełniona składem lub składem z kliszami;
rozkładowe dwie kolejne kolumny (parzysta i nieparzysta) odpowiadające środkowym stronicom składki (sfalcowanego arkusza);
spadowa kolumna, której element drukujący, najczęściej klisza, zajmuje całkowitą szerokość marginesu lub marginesów stronicy po obcięciu;
spuszczona kolumna niepełna od góry;
szpicowa kolumna niepełna od dołu;
wakatowa (wakat) ? kolumna wypełniona tylko materiałem justunkowym, objęta paginacją;
wpuszczona kolumna, której element drukujący, najczęściej klisza, zajmuje część marginesu stronicy po obcięciu.
Komplet czcionek
właściwy dla danego języka ilościowy zestaw poszczególnych liter alfabetu, cyfr i znaków.
Konkordans
nazwa stopnia pisma, równa 36 punktom;
materiał justunkowy o szerokości 3/4 kwadratu (36 punktów).
Kontrtytuł
tytuł wydania zbiorowego, umieszczony w książce na stronicy parzystej, obok tytułu głównego.
Korekta
oznaczenie błędów składu zecerskiego na odbitkach próbnych (zw. korektorskimi), za pomocą znormalizowanych znaków korektorskich;
czynność poprawiania błędów w składzie zecerskim.
autorska wprowadzenie poprawek przez autora;
stylistyczna poprawianie błędów i usterek stylistycznych;
szpaltowa korekta przeczytana i poprawiona w szpaltach;
techniczna wyznaczenie i poprawienie błędów technicznych składacza;
w arkuszach poprawienie błędów na odbitkach przełamanych kolumn;
własna (domowa) ? pierwsza korekta przeprowadzona przez korektora drukarni.
Korpus
patrz garmond
Korytarz
w składzie zecerskim tekstowym, błąd technologiczny, polegający na niewłaściwym uszeregowaniu odstępów w większej liczbie kolejnych wierszy, , tak że tworzą one przerwy w spoistości składu. Takie przerwy tworzą korytarze pionowe lub ukośne.
Krój pisma
komplet liter i znaków o jednolitych cechach charakterystycznych.
Kursywa
pismo pochyłe, stosowane do składania wyróżnień.
Kwadrat
jednostka miary typograficznej = 4 cycerom = 48 punktom (18,048 mm);
nazwa stopnia pisma.
Legenda
tekst objaśniający mapy, plany, rysunki itp.
Ligatura
dwie lub więcej liter na jednym słupku czcionki.
Linia pisma
dolna granica rysunku liter, bez wydłużeń dolnych, tworząca linię równoległą do krawędzi płaszczyzny sygnaturowej czcionki.
Łam
określona liczba wierszy tekstu podstawowego stanowiąca kolumnę w układzie jednołamowym lub jej część w układzie wielołamowym.
Łamanie
formowanie kolumn książki lub czasopisma ze szpalt, klisz, wzorów, tytułów i ornamentów, na ogół według wskazówek zawartych w odbitkach korektorskich, lub według makiet wydawniczych.
Majuskuły
Inaczej wersaliki, wielkie litery alfabetu, różniące się kształtem od minuskuł, mieszczące się między górną a podstawową linią pisma.
Makieta
zbiór określonego formatu projektowanych kolumn w skali 1:1, wyklejonych z odbitek właściwych składów, klisz i tabel, z zachowaniem zasad łamania, uzupełniony adjustacją, stanowiący wzorzec do łamania kolumn. Zawiera sposób rozmieszczenia tekstów, tytułów, grafiki, wyróżnień lub innych elementów kolumny (ang. ?layout?).
Manuskrypt
rękopis.
Marginalia
uwagi dotyczące treści umieszczone na zewnętrznych marginesach książki.
Marginesy
nie zadrukowana część powierzchni strony wzdłuż czterech krawędzi kolumny. Im większa kolumna druku na stronie danego formatu tym mniejsze są marginesy.
Maszynopis
materiał napisany na maszynie do pisania, sprawdzony, zaadiustowany, przeznaczony do składania lub składania i łamania, zawierający część tekstową, tabele, wzory oraz załączniki potrzebne do wytworzenia produktu poligraficznego.
Mediewal
nazwa odmiany w grupie pism antykwowych, której cechami charakterystycznymi są niewielkie zróżnicowane grubości kresek, łagodne przejścia od linii cienkich do grubszych oraz zakończenia liter skośnymi lub poziomymi szeryfami, opartymi na łukach koła.
Metryka książki
informacje techniczne dotyczące książki.
Miary typograficzne
system miar drukarskich, tzw. system Didota (paryski), oparty na punkcie typograficznym, którego wartość metryczna wynosi 0,37594 mm (2660 p. = 1 mm).
Minuskuła
inaczej litera tekstowa. Mała litera alfabetu, różniąca się kształtem od majuskuły, czyli litery dużej. Jej górna i dolna krawędź rysunku mieści się między podstawową, a średnią linią pisma, natomiast jej wydłużenia między dolną i górną linią pisma.
Montaż
naklejanie kilku negatywów lub diapozytów na podłoże przezroczyste (astralon), celem przeniesienia obrazu przez kopiowanie na formę drukową.
Mora
przypadkowe i niepożądane tło, pojawiające się w kształcie regularnych punktów, wskutek nieprawidłowego krzyżowania się linii rastrowych wykonywanej kliszy z liniami rastra oryginału.
Motto
zdanie, cytata, sentencja podkreślająca myśl przewodnią utworu lub jego część.
Mutacja
dokonanie w części nakładu zmian w tekście, np. zmiana dat, godzin, nazwisk artystów w programach, koncertów lub afiszach, zmiana pewnej części tekstu przy matrycowaniu druków akcydensowych itp.
w gazecie częściowa zmiana tekstu pierwszego wydania pisma, podyktowana potrzebą wprowadzenia świeższych lub lokalnych wiadomości dla danego miasta lub okręgu.
Nagłówek
tytułowa część kolumny czasopisma, obejmująca m.in. tytuł, numer bieżący, miejsce i rok wydania oraz zwięzłą informację, jakim zagadnieniom pismo jest poświęcone.
Nakład
liczba jednego wydania książki, egzemplarzy jednego numeru czasopisma, gazety lub innego druku.
Narożnik
ornament lub linia o ściance bocznej ściętej pod kątem 45°, stosowana do składania kątów prostych, tabel, ramek itp. układów.
Nawias
znak pisarski stosowany w tekście oraz w składach matematycznych, chemicznych i innych.
Nonparel
nazwa stopnia pisma, który odpowiada 6 p. typograficznym.
Notka
objaśnienie, uwaga, przypis autora lub redakcji, zawierający dodatkowe informacje dotyczące całych ustępów, zdań lub wyrazów.
Objętość publikacji
ustalona liczba arkuszy wydawniczych lub drukarskich.
Obłamywanie
przy umieszczonej kliszy, tabeli lub inicjale, węższych od szerokości kolumny lub łamu, wypełnienie pozostałego miejsca tekstem, złożonym na odpowiednio mniejszą szerokość.
Obwoluta
papierowa okładka z zakładkami, stosowana jako ochrona oprawy książki: spełnia również rolę propagandową.
Offset
odmiana techniki druku płaskiego, polegająca na przeniesieniu farby z formy na cylinder gumowy a następnie na papier (druk pośredni).
Oficyna
dawne określenie drukarni lub wydawnictwa posiadającego drukarnię.
Okienko
wcięcie w kolumnie powstałe przez złożenie odpowiedniej liczby wierszy na węższy format, w którym umieszcza się tytuł;
wyodrębniona graficznie za pomocą ramki część kolumny w czasopiśmie.
Okładka
zewnętrzna ochrona wkładu książki, wykonana z kartonu (oprawa miękka) lub tektury (oprawa twarda).
Opaska książki
pasek papieru z końcami założonymi pod okładkę lub sklejonymi, zawierający tekst reklamujący książkę.
Oprawa książki
czynność obejmująca składanie (falcowanie) wydrukowanych arkuszy do ustalonego formatu, zbieranie składek (kompletowanie), szycie, obcinanie oraz łączenie z okładką. Polska Norma PN-65/P-55501 rozróżnia dziewięć zasadniczych rodzajów opraw przemysłowych.
Ornament
czcionka lub wiersz linotypowy o oczku zawierającym element zdobniczy.
Oryginał
tekst lub materiał ilustracyjny służące jako wzory (treść lub kształtu i koloru) do powielania drukiem.
Pagina
liczba porządkowa wskazująca kolejność stron książki lub periodyku. Umieszcza się ją w widocznym miejscu nad lub pod kolumną tekstu. Stron tytułowych ani wakatów nie paginuje się, choć wlicza się je do kolejności stronic.
ślepa tymczasowa liczba kolejna stronicy.
zwykła liczba stronicy oznaczona za pomocą cyfr arabskich lub rzymskich;
żywa wiersz tekstu okolicznościowego wraz z kolejną liczbą stronicy, umieszczonej u góry lub u dołu kolumny; zawiera, oprócz numeru strony, nazwisko autora, tytuł dzieła, części lub rozdziału. Żywa pagina powinna mieścić się w jednym wierszu nie wypełniającym całej szerokości kolumny.
Pauza
kreska pozioma, inaczej myślnik. Może mieć długość dużej litery ?N? w danym kroju i stopniu pisma i wtedy jest nazywana ?En-myślnikiem? lub dużej litery ?M? w danym kroju i stopniu pisma i wtedy jest nazywana ?Em-myślnikiem?. En-myślnik umieszczamy między wyrazami oznaczającymi ?trwanie?, na przykład określającymi upływ czasu w miesiącach, godzinach lub latach. Em-myślnik stosujemy, podobnie jak dwukropek czy nawias, aby odzwierciedlić nagłą zmianę myśli, lub w miejscu, gdzie przecinek byłby znakiem przystankowym zbyt słabym. Pod MS Windows en-myślnik uzyskujemy wciskając lewy klawisz ?Alt? i wpisując z klawiatury numerycznej (znajdującej się z prawej strony) ?0150?, natomiast em-myślnik uzyskujemy wciskając lewy ?Alt? i wpisując kod ?0151?.
Pełna justyfikacja
zabieg typograficzny polegający na wyrównywaniu tekstu do lewego i prawego marginesu jednocześnie, bez względu na ilość liter w wierszu.
Perforacja
szereg dziurek lub kresek wykonanych w procesie drukowania lub przy użyciu odpowiedniego urządzenia (grzebienia), zwanego perforówką, w celu ułatwienia oddzierania części papieru;
wycięcie otworów w taśmie papierowej służącej do sterowania pracą odlewarki monotypowej lub automatu odlewniczego w systemie TTS.
Pismo akcydensowe
najczęściej pismo ozdobne, nie używane do składania tekstów książek, gazet i czasopism.
Pierwodruk
stronica poprzedniego wydania przeznaczona do składania i łamania lub reprodukowania inną techniką przy wznowieniach.
Plagiat
kradzież literacka, przywłaszczenie cudzego utworu lub jego części, wydanie cudzego utworu pod własnym nazwiskiem.
Plakat
reklama, ogłoszenie, hasło ujęte w artystyczną formę graficzną, drukarską lub malarską.
Podcięcie
sposób składania wyliczeń, w którym literę lub liczbę wyliczenia składa się na początku wiersza lub akapitu, a tekst następnych wierszy w linii pionowej z pierwszą literą tekstu pierwszego wiersza.
Poligrafia (przemysł poligraficzny)
gałąź przemysłu obejmująca zakłady wszystkich technik druku, introligatorstwo przemysłowe i zakłady pomocnicze (fabryki farb graficznych, odlewnie czcionek, wytwórnie matryc linotypowych itp.).
Pozycja tabeli
część pola rubrykowego, powstała z przecięcia rubryki i ograniczona liniami lub odstępami.
Pozytyw
kopia obrazu (rysunku, tekstu itp.), na której układ miejsc ciemnych i jasnych jest zgodny z odpowiadającym mu oryginałem.
Półfiret
drobny justunek odpowiadający stopniowi czcionek danego pisma, o szerokości równej połowie tego stopnia.
Półkwadrat
średni justunek danego stopnia pisma, o szerokości 24 punktów typograficznych.
Procesy wydawnicze
czynności związane z przygotowaniem materiałów w instytucji wydawniczej, przeznaczonych do produkcji poligraficznej.
Prospekt
rodzaj druku reklamowego, zapowiadający ukazanie się książki lub zawierający opis i charakterystykę maszyn, urządzeń, przedmiotów itp.
Proporcja
określony stosunek między częściami jakiejś całości;
złota podział odcinka prostej na takiej części, z których część mniejsza odnosi się tak do większej, jak część większa do całości odcinka.
Przedtytuł
pierwsza stronica książki zawierająca nazwisko autora (lub autorów), skrót tytułu i niekiedy znak wydawnictwa.
Przedłużka
wklejka o formacie większym od kart książki, zamieszczona zwykle na części uzupełniającej, widoczna dla czytelnika w czasie czytania innych stronic książki (najczęściej mapy, plany, rysunki).
Przełamywanie
powtórne łamanie części lub całości złamanej książki lub czasopisma, wynikłe z dużej korekty, zmian redakcyjnych lub zmian kolejności artykułów.
Przerywnik
niewielka winieta, o rysunku przeważnie związanym tematycznie z treścią książki, dzieli tekst lub stanowi zakończenie rozdziału.
Przeskład
powtórne wykonanie składu wskutek dużej korekty, zmiany formatu, kroju lub stopnia pisma;
złożony materiał redakcyjny, który nie został zamieszczony w czasopiśmie z braku miejsca i przestał być aktualny.
Punkt typograficzny
podstawowa jednostka miar typograficznych = 0,3759 mm.
Redaktor techniczny
pracownik wydawnictwa zajmujący się realizacją produkcji książek, czasopism lub akcydensów. W zakres jego czynności wchodzą: adiustacja maszynopisów i materiału ilustracyjnego, korekta techniczna, sporządzenie makiet i szkiców, akcepty do druku oraz inne sprawy techniczne związane z działalnością wydawniczą.
Register
zbieżność padania na siebie wierszy kolumn, drukowanych po obu stronach arkusza papieru.
Reprodukcja
możliwie wierne odtworzenie oryginału jedną z technik druku, w celu powielenia na papierze lub innym materiale;
odbitka reprodukowanego oryginału.
Retusz
graficzne poprawianie oryginału przeznaczonego do reprodukcji;
poprawianie negatywów lub diapozytywów przez uwydatnienie szczegółów rysunku, powiększenie lub osłabienie gęstości optycznej, celem uzyskania maksymalnego podobieństwa odbitki z oryginałem.
Rewizja
ostatnia korekta przed drukowaniem odbitki próbnej z maszyny, przeprowadzona na podstawie odbitek korektorskich akceptowanych do druku.
Rękopis
tekst napisany ręcznie;
w szerszym znaczeniu ? materiał tekstowy napisany na maszynie, opracowany redakcyjnie i technicznie, przeznaczony do składania lub składania i łamania.
Rozświetlić skład
wyrównać odstępy optyczne między literami.
Rubryka
część pola rubrykowego tabeli oddzielona pionowymi (poziomymi) liniami lub odstępami.
Ryza
miara papieru równa 500 arkuszom.
Skład
materiał złożony według maszynopisu i adiustacji, z zachowaniem zasad i wymagań jakościowych przewidzianych normami i instrukcjami technologicznymi;
akcydensowy skład przeznaczony do druku akcydensów;
cyfrowy skład tekstowy z przewagą cyfr;
dziełowy skład tekstów książek beletrystycznych, naukowych i in.;
gładki skład tekstowy bez tabel, wzorów, klisz i innych utrudnień;
matematyczny skład z przewagą wzorów matematycznych;
nut skład złożony ręcznie czcionkami nut;
obcojęzyczny skład w językach obcych;
poezji skład utworów poetyckich;
tabelaryczny skład tabel;
Skład akcydensowy
jeden z rodzajów składu drukarskiego, w znacznej części ręczny, bardzo pracochłonny, wymagający od składacza wysokich kwalifikacji, obejmujący wszelkie druki okolicznościowe, np. formularze, druki biurowe, ulotki, etykiety, afisze itp.
Składanka
druk, najczęściej reklamowy, którego objętość tworzy kilka lub kilkanaście stronic specjalnie załamanych (np. w kształcie harmonijki).
Skorowidz
alfabetyczny spis nazw, określeń lub nazwisk, z podaniem liczb stronic albo innej numeracji, umożliwiający odnalezienie w tekście poszukiwanego tematu.
Skrypt
publikacja o charakterze podręcznika, odbitka techniką powielaczową bądź inną techniką druku, przeznaczona dla określonego kręgu czytelników.
Solut
skład tekstu gładkiego (bez utrudnień).
Spacja
justunek drobny w stopniach od 6?20 punktów, o grubości mniejszej od połowy swojego stopnia. Inaczej nazywanac odstępem międzywyrazowym. Jest to znak o kodzie ASCII 32, odpowiadający miejscu wolnemu między wyrazami.
Spacjowanie
czynność związana z wstawianiem spacji między litery wyrazu (wyróżnianie).
Stopień czcionki (pisma)
wymiar czcionki między płaszczyzną sygnaturową a płaszczyzną tylną, określony w jednostkach miary typograficznej. Inaczej jest to miara wysokości liter. Mierzona jest między górną a dolną krawędzią pisma. W Polsce stopień pisma powinien być podawany w punktach typograficznych.
Sygnatura arkusza
wiersz z kolejną liczbą i tytułem lub liczbą i skrótem tytułu książki, umieszczony na dole pierwszej stronicy każdego arkusza drukarskiego (skł. introlig.);
grzbietowa znak umieszczony na grzbiecie składki introligatorskiej, ułatwiający kontrolę prawidłowego skompletowania egzemplarza książki;
szpalty wiersz na początku szpalty zawierający numer zamówienia, skrócony tytuł pracy, nazwisko składacza i inne dane.
Szeryfy
zakończenia znaków graficznych (liter, cyfr itp.) niektórych krojów pisma drukarskiego w postaci łuków lub krótkich kresek. Przykładem kroju pisma szeryfowego jest Times New Roman, a bezszeryfowego ? Arial.
Szesnastka
szesnaście kolumn stanowiące w formatach AB5 arkusz drukarski, w procesie oprawy złamywany (falcowany) na trzy złamy.
Szmuctytuł
patrz przedtytuł.
Szpalta
skład zecerski o określonej szerokości lecz dowolnej długości, zależnej najczęściej od długości szufelki.
Sztabik
rodzaj justunku długiego, grubości 24?48 punktów i długości 2?7 kwadratów.
Średnian
nazwa stopnia pisma 14 punktowego.
Światło
nie zadrukowane miejsce na kolumnie. Wyróżnia się światło międzyliterowe, międzywyrazowe (spacje), międzywierszowe (interlinie), międzyłamowe (pole działowe) i okołotytułowe.
Tabela
zestaw tekstów, liczb albo rubryk przeznaczonych do wypełnienia, rozmieszczonych w polu rubrykowym tabeli wg układu określonego przez główkę i (lub) boczek.
Tabela rozkładowa
tabela, której jedna połowa umieszczona jest na kolumnie parzystej a druga na kolumnie nieparzystej.
Tablica
ilustracja albo zestaw ilustracji z tekstami objaśniającymi, rozmieszczone według określonego układu wydawniczego.
Tercja
nazwa stopnia pisma 16 punktowego.
Tinta (apla)
jednolite tło wydrukowane jasną farbą, na którym następnie drukuje się farbą ciemniejszą tekst, ilustracje, rysunki.
Tom
część wydawnictwa zwartego lub ciągłego, wydzielona przez autora lub nakładcę, zaopatrzona przeważnie we własną kartę tytułową i z reguły w odrębną paginację.
Typografia
ogół procesów druku wypukłego. W znaczeniu ogólnym ? drukarstwo, potocznie ? druk wypukły, a najczęściej ? kompozycja druków z czcionek, grafik, linii i ornamentów.
Tytuł
nazwa utworu, jego części lub napis wyjaśniający treść tekstu (tabeli). W czasopiśmie odnosi się do:
do samego czasopisma,
do poszczególnych działów, artykułów, felietonów rubryk itp.
Układ graficzny
sposób komponowania stronicy książki, broszury, akcydensu itp.
blokowy asymetryczny charakteryzuje się tekstami składanymi w blokach (prostokątach), które nie mają wspólnej osi symetrii;
blokowy symetryczny wyróżnia się grupami wierszy tworzącymi prostokąty (bloki), które rozmieszczone są symetrycznie do osi kolumny;
chorągiewkowy charakteryzują wiersze, których początek (lub koniec) tworzy pionową linię prostą, zaś przeciwny brzeg, ze względu na różną ilość tekstu, tworzy linię nieregularną;
osiowy klasyczny tworzą wiersze wersalikowe, tekstowe i inne elementy graficzne (np. klisze), justowane na osi symetrii kolumny. Estetyka układu w dużym stopniu zależy od doboru kroju pisma, stopnia czcionek oraz wielkości odstępów między literami wyrazów, między wyrazami i poszczególnymi wierszami.
Układ typograficzny
rozmieszczenie tekstu, ilustracji i różnych elementów graficznych na stronie książki, czasopisma, gazety lub innego wydawnictwa, uwzględniające format papieru i kolumny, wielkość marginesów, krój i stopień pisma, usytuowanie tytułów, a wszystko dobrane odpowiednio do treści i przeznaczenia publikacji. Najczęściej są stosowane układy typograficzne: asymetryczny, blokowy, chorągiewkowy, swobodny, symetryczny (klasyczny, osiowy) i wielołamowy.
Ustęp
fragment, urywek część, akapit (np. powieści) stanowiący zwykle pewną całość logiczną.
Wakat (vacat)
pusta strona książki wliczona do paginacji.
kolumna złożona tylko z materiału justunkowego;
stronica nie zadrukowana, wliczana do ogólnej paginacji książki.
Wąs
nawias, znak pisarski jedno- lub kilkuczęściowy, stosowany w składach matematycznych, tabelach, wykazach itp.
W ciągu składać
składać tekst bez akapitów;
łamać rozdziały w książce nie należy rozpoczynać od nowych kolumn.
Wcięcie
określonej wielkości odstęp tekstu od lewego brzegu kolumny w pierwszym wierszu akapitu.
Wdowa
błąd składu. Ostatnia linijka akapitu pojawiająca się na początku następnej strony publikacji.
Wersaliki (majuskuły)
czcionki dużych liter alfabetu danego kroju pisma.
Wiązanie kolumn
kilkakrotne okręcanie sznurkiem boków kolumny, w celu zabezpieczenia składu przed rozsypaniem.
Wiersz
rząd znaków drukarskich, wyjustowany do określonej szerokości;
akapitowy pierwszy wiersz ustępu w tekście; zależnie od dyspozycji technicznej składany jest z wcięciem lub bez wcięcia;
hasłowy główny wiersz lub kilka wierszy wyróżnionych w układach akcydensowych;
końcowy (wychodni) ? ostatni, pełny lub niepełny wiersz ustępu w tekście.
Winieta
rysunkowa ozdoba, pierwotnie oparta na motywach winorośli (stąd nazwa), umieszczona jako element zdobiący stronice książki lub czasopisma.
Wkład
w oprawie introligatorskiej, komplet zadrukowanych i złożonych (sfalcowanych) arkuszy skompletowanych z zachowaniem kolejności stronic, przygotowanych do połączenia z okładką.
Wkładka
oddzielnie wykonany druk (np. ulotka, prospekt, anons, ankieta itp.) wkładany w introligat, do gotowej książki lub czasopisma;
w formie odlewniczej linotypu ? część zmienna, regulująca szerokość i stopień odlewanego wiersza.
Wolumen
volumen, łacińska nazwa zwoju papirusowego lub pergaminowego;
odrębna jednostka introligatorska, może obejmować jeden lub kilka tomów, stanowi jedną z podstaw do obliczeń statystycznych oraz inwentaryzacji zbiorów bibliotecznych.
Wstawka
dodatkowy tekst do poszczególnych stronic maszynopisu, korekty szpaltowej lub korekty w kolumnach.
Wyrównać odstępy
zastosować obowiązującą zasadę poprawnego składania, mającą na celu optycznie równomierne naświetlenie wierszy oraz uzyskanie jednolitej czerni całej powierzchni odbitej kolumny;
międzyliterowe (tzw. światła) ? zastosować spacje przy szczególnym układzie liter wersalikowych, w celu uzyskania optycznie jednolitych odstępów pomiędzy wszystkimi literami wchodzącymi w skład wyrazu.
Wyróżnienie
zgodnie z dyspozycją techniczną odmienne złożenia znaku, wyrazu lub części tekstu przez użycie pisma półgrubego, pochyłego, wersalików, zastosowanie spacjowania itp.
Wysokość pisma (czcionki)
odległość od powierzchni oczka do powierzchni stopki czcionki;
angielsko-amerykańska wynosi 62 p.
lipska równa się 66 p.
paryska (normalna) równa się 62 2/3 p.
petersburska wynosi 66 3/4 p.
Wzornik czcionek
zestawiony wg grup, krojów i stopni wydrukowany zbiornik pism, linii, ornamentów, znaków matematycznych, chemicznych itp. znajdujących się w danej drukarni.
Wzory
skomplikowane składy zecerskie, np. jedno- lub wielostopniowe formuły matematyczne, uproszczone lub strukturalne wzory chemiczne, zawierające litery, cyfry, znaki matematyczne, chemiczne, linie itp.
Wzorzec
zaakceptowana odbitka, próbka koloru, szkic wydawniczy, makieta itp., stanowiące podstawę dla wykonania określonego procesu technologicznego.
Zablokować
wstawić w składzie, w miejsce brakującego znaku lub nieczytelnego wyrazu odpowiednią ilość znaków wyróżniających się i łatwych do zauważenia przez lektora.
Zapas (składów)
pozostałe po złamaniu gazety lub czasopisma składy, rezerwowane przez wydawnictwo do następnych numerów. Zbieranie
czynność introligatorska. Składanie sfalcowanych arkuszy według ich kolejności w celu ich przygotowania do szycia lub klejenia. Jest wykonywane ręcznie lub maszynowo.
Zecernia
wydział produkcyjny w drukarni, wykonujący formy ze składów ręcznych, maszynowych i klisz.
Zgubić wiersz
przekładać jeden lub kilka poprzednich wierszy tekstu w taki sposób, aby przez równomierne zmniejszenie odstępów pomiędzy wyrazami zlikwidować ostatni wiersz akapitu.
Złoty podział
patrz proporcja.
Znaki adiustacyjne
umowne oznaczenia, za pomocą których wykonuje się adiustację maszynopisu;
akcentowe dostawiane znaki akcentów w postaci kropek, przecinków, kresek itp. w czcionkach wersalikowych większych stopni (powyżej 20 p.);
korektorskie ustalone znaki umowne, służące do zaznaczania błędów na odbitkach korektorskich tekstów, tabel i innych elementów;
specjalne czcionki stosowane w składach technicznych, naukowych, handlowych itp. Należą do nich m.in. znaki matematyczne, chemiczne, astronomiczne, biologiczne, meteorologiczne, muzyczne itp.
A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | R | S | T | U | W | Z